به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، هفتاد و ششمين نشست تخصصي مرکز پژوهشي ميراث مکتوب به رونمايي نسخه برگردان «الابنيه عن حقايق الادويه» (روضةالانس و منفعةالنفس) اختصاص داشت. در اين نشست که با همکاري گنجينه پزشکي ايران و مؤسسه ايرانشناسي آکادمي علوم اتريش برگزار شد، ايرانشناسان و نسخهپژوهان برتر ايران و جهان درباره اين نسخه خطي سخن گفتند.
ايرج افشار نسخهپژوه پيشكسوت گفت: بررسي اين نسخه به ما نشان خواهد داد كه قدماي پيش از اسدي در حروفنگاري چه ضوابطي را بهكار بردهاند. هنگامي كه اين كتاب را باز ميكنيد و ميبينيد كه در زير حرف «ر» يك نقطه گذاشته شده، بايد توجه داشت كه چنين كار و رسمالخطي براي قرن پنجم و قبل از آن معنايي داشته است. در فهرستي كه در ابتداي نسخه برگردان «الابنيه» آمده، دقايق بسياري درباره نوع خطنويسي زبان فارسي نشان داده شده است.
وي افزود: از راه بررسي اين متن ميتوان دريافت كه رسمالخط زبان فارسي چه تحولات جغرافيايي، هنري و قراردادي در دورههاي بعد پيدا كرده است. پس هر كسي كه ميخواهد كه تاريخ خط را در زبان فارسي بنويسد، بايد اين سند را محترم بشمارد. چرا كه اسدي اديب برجستهاي بوده و سرخودكاري را انجام نداده است.
اين نسخهپژوه خاطرنشان كرد: هنگامي كه ما ايرانيان وارد دنياي تصحيح متون شديم، توجه ما تنها به متن بود. بحثهايي كه درباره «الابنيه»، از نظر زباني و انشايي ميشد، مبتني بر همين شيوه و رويه بود و توجهي به جريان سير نسخه نداشتيم. اين بسيار اهميت دارد كه بدانيم يك نسخه خطي از چه جايي به جاي ديگر رفته است و چه سفري داشته و كدام تاثيرات را به جاي گذاشته است. اين گونه بحثها به مسايل نسخهشناسي برميگردد، نه متنشناسي. متاسفانه چنين كاري در فهرست نگاريهاي ما مغفول مانده است و توجهي به اين گونه جزييات نداشتهايم.
وي افزود: زليگمن نخستين چاپ كننده دستنويس «الابنيه» متوجه شده بود كه خدشهاي به اين نسخه وارد شده است و برگهايي از آن افتاده است. با بررسي دستنويس ميتوانيم دريابيم كه او درست دريافته بود و هفت ورق از اين كتاب گم شده است. اين كه چرا برگهايي از ابتداي دستنويس «الابنيه» از بين رفته است، اين گونه ميتوان حدس زد كه اين كتاب حفاظي داشته است كه خطوطي را بر روي آن نوشتهاند. هنگام فروش نسخه، آن اوراق را جدا كردهاند و همگي از دست رفته است. به هر حال دستنويس «الابنيه» در طي ده قرن در معرض تصرفاتي بوده است.
افشار يادآور شد: شايد اولين جايي كه ما ميتوانيم سابقه نگارهاي در نسخههاي خطي را بيابيم، در اين كتاب است. مثلا هنگامي كه كلمه «اطلاق» را نوشته، «الف» آن را با نقشي تزييني آورده و سه نقطه ميان برخي از كلمات گذاشته است. اين روشي است كه امروزه به آن حالت گرافيكي ميگويند. چنين كاري نشان ميدهد كه اسدي طوسي ذهن يك كاتب معمولي را نداشته و صاحب هنجاري در كتابت بوده است. اين نكتهها از مزاياي اولين نسخه زبان فارسي است.
نگارش سي مقاله درباره نسخه خطي «الابنيه»
سپس اكبر ايراني رئيس مركز پژوهشي ميراث مكتوب گفت: از كساني كه در توليد متن كهنترين كتاب تاريخدار پارسي با ميراث مكتوب همكاري كردهاند، سپاسگزاري ميكنم. به ويژه از آقايان برت واگنر، استاد ايرج افشار و ابا ابليش كتابدار سابق كتابخانه وين كه با دقت اين نسخه را نگهداري ميكنند. خانم ابليش بسيار مراقب و پيگير چاپ اين اثر بودند. براي ميراث مكتوب افتخار بزرگي است كه اين متن كهن را به عنوان سند ملي و سند زبان فارسي، چاپ و منتشر كرده است.
وي خاطرنشان كرد: از زماني كه «الابنيه» معرفي شده است تا كنون، بيش از سي مقاله درباره اين اثر نوشته شده است. اين مقالات را جمعآوري كردهايم و در دست ترجمه است. اميدواريم امسال بتوانيم مقالات مذكور را منتشر كنيم. سپس متني را به زبان انگليسي درباره چاپ «الادويه» خواند و از كساني سپاسگزاري كرد كه در اين راه ميراث مكتوب را ياري كردهاند.
نسخههاي خطي متحركاند و به سفر ميروند
سپس دكتر فلوريان شوارتس مدير جديد موسسه ايرانشناسي آكادمي علوم اتريش گفت: براي انستيتوي ما همكاري فرهنگي و علمي با دانشمندان و مؤسسات علمي ايران از اهميت بسياري برخوردار است. از چند ماه پيش كه مسووليت موسسه ايرانشناسي بر عهده من گذاشته شده است، وظيفه خود دانستهام كه همكاريهاي علمي با استادان ايراني را توسعه بدهم. چاپ نسخه برگردان «الابنيه» نمونه بارزي از اين همكاري است. دستنويس «الابنيه» كه در كتابخانه ملي اتريش نگهداري ميشود، نمونهاي از فرهنگ پربار ايران و جهان است.
وي افزود: نسخههاي خطي متحركاند و به سفر ميروند. اگر مسير حركت دستنويسها را در طي قرون متمادي، روي نقشه ترسيم كنيم، خواهيم ديد كه زندگي انسانها چقدر به هم گره خورده و نزديك است. كتاب «الابنيه» هم سفر طولاني را پشت سر گذاشته است. اين اثر مجموعهاي از دانش طب چينيان، سرزمينهاي عرب و ايرانيان است. اسدي طوسي، در شرق ايران اين كتاب را تدوين كرده است.
مدير جديد موسسه ايرانشناسي آكادمي علوم اتريش خاطرنشان كرد: هنگامي كه دستنويس او در قرنهاي بعد به عثماني ميرود، دارنده نسخه به زبان تركي حاشيههايي را به آن افزوده است. در اواخر قرن هجدهم نيز اين نسخه به وين ميآيد و تا به امروز در آنجا نگهداري ميشود.
وي افزود: خوشحالم از اين كه نسخه برگردان اين اثر مهم اكنون در اختيار جهان قرار ميگيرد. من از طرف انستيتو ايرانشناسي اتريش از همه كساني كه در به وجود آوردن اين كتاب و چاپ آن دست داشتهاند، تشكر ميكنم. كارل فلوبر، كه از استادان به نامند مدت ده سال براي چاپ آن كوشيدند و مقدمهاي به آن افزودند.
شوارتس خاطرنشان كرد: ابليش، محمود اميدسالار، ايرج افشار و علياشرف صادقي تاريخ و نسخهشناسي اين اثر را مورد بررسي قرار دادهاند. اگر چاپ مناسبي از اين كتاب ممكن شده است، مديون تعهد و پايداري اين استادان و نيز اكبر ايراني است. به ميراث مكتوب به خاطر كيفيت عالي چاپ اين كتاب تبريك ميگويم. متخصصان، اين كتاب را به يك مجموعه پژوهشي و نسخهشناسي معتبر مبدل ساختهاند.